Osmanlı’da Vakıflar Nasıl İşlerdi? Vakfiye, Akar ve İmaret

Osmanlı’da vakıflar, bir hayır sahibinin malını kalıcı olarak Allah rızası için tahsis etmesiyle kurulan ve gelirini kendi mülklerinden karşılayan bağımsız kurumlardı. Cami, medrese, imaret, dârüşşifa ve köprü gibi tesisler bu yolla yapılır; kira ve arazi gelirinden oluşan akarlarla asırlarca işletilirdi. Kuruluş şartları vakfiye adı verilen belgeye yazılırdı.

Vakıf Ne Demektir? Kelime Anlamı ve Dinî Dayanağı

Osmanlı’da vakıfların dayandığı kavramı anlamak için kelimenin kendisinden başlamak gerekir. Vakıf, Arapçada hapsetmek, alıkoymak anlamına gelir. Fıkıh ıstılahında İmâm-ı Âzam Ebû Hanîfe’ye göre vakıf, mülkiyeti vakfedende kalmak üzere bir malın menfaatini tasadduk etmektir. İmameyn’e (İmam Ebû Yûsuf ve İmam Muhammed) göre ise bir malı Allah Teâlâ’nın mülkiyetine hapsetmek demektir.

Kudûrî’nin Vakıf Kitabı‘nda vakfın sıhhati için üç şart sayılır:

• Vakfedilen malın bir başkasının hakkından arınmış olması,
• Vakfeden kişinin vakfın menfaatlerinden herhangi birini kendisi için şart koşmaması,
• Vakfın müebbet, yani süresiz olması.

Vakfın Kur’ân-ı Kerîm’deki dayanağı olarak Âl-i İmrân sûresinin 92. âyeti gösterilir:

“Sevdiğiniz şeylerden (Allah yolunda) harcamadıkça, gerçek iyiliğe asla erişemezsiniz. Her ne harcarsanız Allah onu hakkıyla bilir.” (Âl-i İmrân sûresi, 92. âyet)

Hadis-i şerifte ise insan vefat ettiğinde amel defterinin kapandığı, bunun üç istisnası bulunduğu bildirilir: sadaka-i câriye, kendisinden sonra faydalanılan ilim ve kendisine dua eden hayırlı evlat. Vakıf, bu üç kapıdan ilkinin kurumsallaşmış hâli sayılmıştır.

Osmanlı’da Vakıflar Nasıl Kurulur ve Denetlenirdi?

Bir vakıf, vakfiye adı verilen belgeyle kurulurdu. Vakfiyede vakfın kim tarafından ve ne zaman yapıldığı, gelir kaynağı olarak hangi mülklerin bırakıldığı, kimlerin hangi şartlarla ve ne kadar süreyle vakfı yöneteceği tek tek yazılırdı. Belge kadı huzurunda tescil edilir, böylece vakıf hukukî bir kişilik kazanırdı.

Her vakfın ayrı bir senedi ve ayrı bir işleyişi vardı. Vakfın şartları ve maksadı, istisnaî hâller dışında hiç kimse tarafından değiştirilemezdi. Yönetim kadrosu genellikle şu görevlilerden oluşurdu:

• Mütevelli — vakfın yöneticisi; vakfiyedeki şartlara uygun işletmekle yükümlüydü.
• Vakıf kâtibi — vakfın tasarruf ve yazışmalarından sorumluydu.
• Câbî — vakfın gelirlerini toplardı.
• Nâzır — vakfın denetimini üstlenirdi.

Devlet, vakıfları kendi hâline bırakmazdı. Vakfiyelerin şartlarına göre yönetilip yönetilmediği ve yıllık muhasebelerinin düzgün tutulup tutulmadığı, vakıf nâzırları ve yargı sistemi eliyle sürekli denetlenirdi. Fıkhî kural da bu yöndeydi: vakfeden şart koşmuş olsun olmasın, vakıf gelirinden ilk karşılanacak gider vakfın kendi bakım ve onarımıydı.

Denetimin ciddiyetini gösteren bir örnek Fâtih Sultan Mehmed devrinden gelir. Fâtih, gelir kaynağı devlet arazisinden oluşan vakıfların büyük bir kısmını feshetmiş ve gelirlerini hazineye katmıştı. Böylece bazı kurucuların aile serveti muhafaza etme amacıyla vakıf kurmasının ve vakıfların ölçüsüzce çoğalarak devlet kaynaklarını kurutmasının önüne geçilmişti.

Vakfın Geliri Nereden Gelirdi? Akar, Para Vakfı ve İcâreteyn

Osmanlı’da vakıflar devlet bütçesinden pay almaz, kendi gelirini kendi mülklerinden üretirdi. Bu gelir getiren mülklere akar denirdi. Fâtih Sultan Mehmed’in yaptırdığı Kapalıçarşı bunun en bilinen örneğidir: buradaki dükkânların kira geliri, başta Ayasofya Külliyesi olmak üzere hayır kurumlarının giderlerine ayrılmıştı. Fâtih Külliyesi’nin gelirleri ise ziraî gelirler, kira gelirleri ve cizye gelirleri olmak üzere üç ana kalemden oluşuyordu.

Osmanlılar bu klasik yapıya iki önemli yenilik eklediler:

• Para vakıfları. Gayrimenkul vakfı kurmak ancak yüksek gelir sahiplerinin yapabildiği bir işti. Para vakfı, küçük tasarruf sahiplerinin de vakıf sektörüne katılmasını sağladı. Esnaf loncaları, yeniçeri odaları, mahalleler ve köyler aralarında birleşerek vakıf kurabildiler. Faizin yasak olduğu bir ortamda bu vakıflar, üretim sektörünün ihtiyaç duyduğu krediyi karşılayan bir kaynak hâline geldi.
• İcâreteyn (çift kira). Yangın, deprem veya sel sonrası binasını kaybeden vakıfların çoğunun onu yenileyecek parası olmazdı. İcâreteyn sisteminde yıkılan binayı kendi parasıyla yapan bir şahıs, binayı vakfa satar; bedelin tamamını almayıp bir kısmını muaccele adıyla vakıfta bırakır ve tesisi vakıftan uzun vadeyle kiralardı. Vakıf, kaybettiği tesisi normal maliyetinin çok altında geri kazanmış olurdu.

Bir Vakıf Külliyesi Ne Yapardı? Fâtih Külliyesi Örneği

Külliye, merkezinde cami bulunan; çevresinde medrese, mektep, kütüphane, dârüşşifa, imaret, kervansaray, hamam ve çeşme gibi yapıların toplandığı mimarî bütündür. Osmanlı’da camisiz külliye olmazdı. 1470’te tamamlanan Fâtih Külliyesi, o güne kadar yapılmış en büyük ve en teşkilatlı külliyeydi; mimarı Sinan-ı Atîk olarak da bilinen Sinanüddin Yûsuf’tu.

Vakfiyesine göre bu külliyede günlük hayat şöyle yürüyordu:

• İmaret: 600’ü talebe olmak üzere günde toplam 1.095 kişiye yemek verilirdi. Yemeklerde günlük 410 kilogram koyun eti tüketilirdi. Ramazan-ı Şerif dışında sabah ve akşam, Ramazan’da yalnızca iftar vakti yemek çıkardı.
• Dârüşşifa: Fakir hastalardan ücret alınmaz, varlıklı hastalardan bir miktar ücret alınırdı. İlaçlar dârüşşifada hazırlanırdı; günlük ihtiyaçlar için 200 akçe tahsis edilmişti.
• Mektep: Vakfiyeye göre okuma önceliği yetimlerin ve fakir Müslüman çocuklarınındı.
• Nakdî yardımlar: Çevredeki fakirlere günlük 40 akçe yiyecek parası, İstanbul’da oturan yetimler için 100 akçe tahsisat ayrılmıştı. Annesi babası olmayan süt çocuklarının her birine aylık 15 akçe süt parası verilir, bu ödeme çocuk süt çağını tamamlayınca yeni bir çocuğa devredilirdi.
• Çalışamayanlar: Külliyenin gelir fazlasının bir bölümü, bugünkü işsizlik fonuna benzer şekilde kullanılıyordu. Yardım edilen 60 kişiden 9’u engelli, kalanı yaşlı veya çalışamaz durumdaki meslek erbabıydı.

Osmanlı’da vakıfların bütçe disiplini bu kayıtlarda açıkça görülür: külliyenin harcamalarının yüzde 85–90’ı personel, beslenme ve bakım-onarım kalemlerine gidiyordu. Gelirin tamamı külliye içinde de kalmıyordu: Kalenderhane, Molla Gürânî ve Efdalzâde medreselerine sürekli yardım yapılıyor, onlarca camiye destek veriliyordu.

Rakamlarla Osmanlı Vakıfları

Kaynaklar

• Âl-i İmrân sûresi, 92. âyet (Elmalılı Hamdi Yazır, Hak Dini Kur’an Dili).
• Sadaka-i câriye ile ilgili hadis-i şerif: Riyâzü’s-Sâlihîn.
• Ebû’l-Hasen el-Kudûrî, Kudûrî Şerif Tercemesi, “Vakıf Kitabı”.
• Mehmet Genç, “Osmanlı’da Sosyal ve İktisadî Hayatın Temel Taşı: Vakıflar”, Yedikıta, sayı 90, Şubat 2016, s. 45–49.
• Mustafa Güler, “İnsanlığın Hizmette İftiharı: Vakıflar”, Yedikıta, sayı 1, Eylül 2008, s. 62–65.
• Ahmet Uçar, “Fâtih’in İstanbul’a Hediyesi: Fatih Külliyesi ve Vakfı”, Yedikıta, sayı 34, Haziran 2011, s. 42–47.
• Hilmi Ergin, “Baktığında İnsanı Gören Kurumlar: Vakıflar”, İnsan ve Hayat, sayı 34, Aralık 2012, s. 30–34.
• Selman Kılınç – Hüseyin Güney, “Kıymeti Bilinmeyen Hazine: Vakıflar”, Yedikıta, sayı 66, Şubat 2014, s. 16–19.